کد خبر: ۳۷۷۷۲
تاریخ انتشار: ۰۶ مهر ۱۴۰۱ - ۲۰:۳۱
حدود ۴۲۵۰ سال قبل مردم در میان‌رودان، دره سند و سیستان با خشکسالی چنددهه‌ای که بخش‌هایی از سیاره زمین را فرا گرفت، به تدریج شهرهای پررونق را رها کردند. در حفاری باستان‌شناسی «تل لیلان» در شمال شرقی سوریه، یک لایه مدفون از ماسه‌ای و رسی ناشی از باد یافتند که کرم‌های خاکی در آن وجود نداشت.
زارعزیست بوم/ مهدی زارع*: حدود ۴۲۵۰ سال قبل مردم در میان‌رودان، دره سند و سیستان با خشکسالی چنددهه‌ای که بخش‌هایی از سیاره زمین را فرا گرفت، به تدریج شهرهای پررونق را رها کردند. در حفاری باستان‌شناسی «تل لیلان» در شمال شرقی سوریه، یک لایه مدفون از ماسه‌ای و رسی ناشی از باد یافتند که کرم‌های خاکی در آن وجود نداشت. این لایه نشانگر زمانی است که چندین دهه زمین با گرد و غبار پوشیده شده و خاک را برای کرم‌های خاکی بسیار نامناسب کرده بود. تقریباً در ۲۲۰۰  قبل از میلاد یک خشکسالی بزرگ اتفاق افتاده؛ زمانی که امپراتوری اکدی بر سوریه و عراق کنونی تسلط داشت. تا سال ۲۱۵۰  قبل از میلاد قدرت مرکزی متلاشی شد و بسیاری از مردم منطقه را ترک کردند. همپوشانی بین خشکسالی بزرگ و فروپاشی امپراتوری آکد تصادفی نبود. شواهد خشکسالی در اوایل دهه ۱۹۹۰ با پژوهش‌های دانشگاه لیل کشف شد. اختلال ناگهانی اقلیمی باعث سقوط امپراتوری باستانی اکدی شده است. احتمالاً خشکسالی موجب نبود غذای کافی برای جمعیت شهری شده که امروزه در حفاری‌های باستان‌شناختی به «تل لیلان» معروف است. 
جوامع در چندین قاره در حدود ۴۲۰۰ سال پیش دچار اختلال شده‌اند. در مصر، زمان بی‌ثباتی به نام اولین دوره میانی تقریباً از سال ۲۱۸۰ تا ۲۰۵۵ قبل از  میلاد اتفاق افتاد. فراعنه کنترل کشور را از دست دادند و پایگاه‌های قدرت رقابتی پدید آمدند. از سوی دیگر شواهدی وجود دارد که جریان رودخانه نیل از ۲۲۰۰ قبل از  میلاد کاهش یافته است. بهترین توضیح برای این کمبود، کاهش باران‌های موسمی است که رود نیل را تغذیه می‌کند. خشکیدن نیل می‌توانسته به بی‌ثباتی سیاسی منجر شود که در نهایت پادشاهی فراعنه را از بین برد. 
بسیاری از انسان‌شناسان با این نوع تبیین مخالفت می‌کنند چرا که این تفسیرها توانایی‌های جوامع بشری را برای سازگاری نادیده می‌گیرد. در مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۱ در دانشگاه جورج تاون جوامع گذشته از طریق پنج روش از بحران‌های اقلیمی جان سالم به‌در بردند. مثل تغییر رژیم‌های غذایی غنی از گوشت در زمانی که برداشت غلات دشوار می‌شد. این یعنی هیچ رابطه علّی ساده‌ای بین تغییر اقلیم و اختلالات اجتماعی وجود ندارد. 
البته شواهد روشنی وجود دارد که نشان می‌دهد وقتی خشکسالی میان‌رودان را فرا گرفت، بسیاری از مردم آنجا را ترک کردند. انسان‌ها ظرفیت سازگاری دارند که واقعاً از مکانی که تحت اثر خشکسالی قرار گرفته به مکانی که تحت اثر خشکسالی نیست مهاجرت کنند. مردم اکدی نیز به سمت رودخانه‌های دجله و فرات حرکت کردند؛ جایی که مردم از دیرباز کشاورزی آبیاری انجام می‌دادند. 
این هشداری در مورد آسیب‌پذیری جوامع پیچیده کنونی در برابر تغییر اقلیم است. خشکسالی ۲۲۰۰ قبل از  میلاد محدود به میان‌رودان نبوده، بلکه اثراتی در سراسر جهان داشته است. علاوه بر این، امپراتوری اکد تنها جامعه پیچیده‌ای نبود که در نتیجه خشکسالی دچار اختلال یا سرنگونی شده است. در میان‌رودان، نیل، اژه و مدیترانه شواهدی از حدود ۴۲۰۰ سال پیش برای خشک شدن، سقوط فرمانروایی مرکزی و افرادی که برای فرار از مناطق خشک حرکت می‌کنند وجود دارد. 
در سال ۲۰۱۸ از این خشکسالی بزرگ در مقیاس زمانی زمین‌شناسی به عنوان شروع آخرین مرحله «عهد حاضر» یا هولوسن، «مگالایان» (Meghalayan)، نامگذاری شده است، که نام منطقه‌ای درشمال شرق هند است که در آن یک استالاگمیت دارای رکورد تغییر اقلیم به دقت مطالعه شده است. کمیسیون بین‌المللی چینه‌شناسی از ژوئن ۲۰۱۸ مگالایان به عنوان آخرین مرحله دور هولوسن پس از گرینلندین (از ۱۱۷۰۰ تا ۸۲۰۰ سال قبل) و نورث‌گیرپین (از ۸۲۰۰ تا ۴۲۵۰ سال قبل) معرفی کرده است. شروع مگالایان با دوره‌ای ۲۰۰ سال خشکسالی است که تمدن‌های بشری در شرق مدیترانه، از میان‌رودان تا سیستان و دره سند تا دره رودخانه یانگ تسه در چین را شدیداً تحت تاثیر قرارداده و موجب فروپاشی تمدن‌ها شده است. بعضی پژوهشگران بر این باورند که رویداد ۴۲۵۰ سال قبل در کل سیاره موثر نبوده بلکه شامل مجموعه‌ای از خشکسالی‌های غیرهمزمان بوده است. تفاوت بین خشکسالی جهانی و یا دوره‌های خشکی ناهمزمان مهم است، زیرا پیامدهایی برای درک منشاء تغییر اقلیم دارد. علاوه بر این، آیا می‌توان گفت که تغییر اقلیم باعث ایجاد اختلال در جامعه می‌شود؟ به هر حال با اطمینان می‌توان گفت که رویداد ۴۲۰۰ سال قبل در منطقه مدیترانه به خشکسالی در بخش‌هایی از خاورمیانه انجامیده است. مساله مهم در «زمین‌شناسی تغییر اقلیم» آن است که اعمال انسان بر روی زمین اکنون آنقدر زیاد است که ما وارد یک «دور» جدید زمین‌شناسی شده‌ایم؟ نام پیشنهادی و هنوز غیررسمی این دور جدید آنتروپوسن است که معمولاً به محدوده زمانی آغاز انقلاب صنعتی به بعد (از حدود سال ۱۷۰۰ میلادی) اطلاق می‌شود. البته آنچه زمین‌شناسان آن را دور هولوسن (از حدود ۱۱۷۰۰ سال قبل) می‌نامند از نظر رسمی تاکنون به سه قسمت -گرینلندین، نورث گریپیین و ماگالاین- تقسیم شده است. بسیاری از پژوهشگران انتظار داشتند تا با اعلام رسمی «دور انسان» (آنتروپوسن)، پایان رسمی هولوسن نیز پذیرفته شود که تاکنون چنین نشده است. 
اگر هزاران سال پیش خشکسالی چندصدساله بخش‌های بزرگی از سیاره را فراگرفته باشد، ممکن است این خشکسالی دوباره اتفاق بیفتد، یا هم‌اکنون در حال وقوع باشد. بنابراین مشخص کردن آنچه دقیقاً در آن خشکسالی رخ داده بسیار مهم است.

*زلزله شناس و رئیس شاخه زمین شناسی فرهنگستان علوم
منبع: پیام ما
مطالب مرتبط
برچسب ها: خشکسالی ، فروپاشی
نام:
ایمیل:
* نظر:
پربحث ترین عناوین