کد خبر: ۳۷۱۳۳
تاریخ انتشار: ۱۶ آذر ۱۳۹۹ - ۱۳:۲۷
کیفیت خاک بر زندگی انسان و سایر اکوسیستم‌ها تاثیر شگرفی دارد و علاوه بر اینکه به مواد مادری، شرایط توپوگرافی و اقلیمی وابسته است، کاربری و مدیریت‌های اعمال شده آن را تغییر می‌دهند.
الهام انتظامیزیست بوم/الهام انتظامی*: خاک حامی زندگی ماست. امنیت غذایی، توسعه اقتصادی و اجتماعی بدون خاک سالم و باکیفیت امکان‌پذیر نیست. خاک نقش بسیار مهمی در زندگی انسان دارد و خدمات بسیار زیادی ارائه می‌دهد اما متاسفانه درباره حفاظت و توجه به آن غفلت‌های زیادی صورت گرفته است.

خاک منبعی تجدیدناپذیر تلقی می‌شود چون سرعت تشکیل آن بسیار کند است.  نیازهای ضروری زندگی انسان در دل خاک نهفته است تولید غذا و زیست توده در خاک اتفاق می‌افتد و چرخه مواد غذایی از خاک آغاز می‌شود. شهرسازی و فعالیت‌های عمرانی، تولید چوب و مواد اولیه صنایع به خاک وابسته است. 

کیفیت خاک بر زندگی انسان و سایر اکوسیستم‌ها تاثیر شگرفی دارد و علاوه بر اینکه به مواد مادری، شرایط توپوگرافی و اقلیمی وابسته است، کاربری و مدیریت‌های اعمال شده آن را تغییر می‌دهند. تخریب خاک یعنی کاهش کیفیت فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک در اثر رفتار نامناسب انسان، جنبه‌های گوناگونی دارد و اثرات منفی آن بسیار فراتر از هدر رفتن خاک حاصلخیز است. از دست رفتن ماده آلی، فقیر شدن و کاهش حاصلخیزی، شور و قلیایی شدن، از بین رفتن ساختمان خاک، فرسایش آبی و بادی، آلودگیُ‌های شیمیایی و آلیُ، جنگل‌تراشیُ، تغییر کاربری بدون توجه به استعداد اراضی و بیابان‌زایی، از یکسو باعث کاهش سطح زیر کشت وکاهش تولید در واحد سطح می‌شوند از سویی دیگر هوای غبارآلود و سیلاب‌های ویران‌گر را سبب می‌گردند. 

شکی در این نیست که آب نیز از زیرساخت‌های اصلی توسعه کشورهاست و تاکنون کارهای زیادی در زمینه پایش، سیاست‌گذاری، تدوین دستورالعمل ها و آیین نامه‌ها در خصوص بهره‌برداری از منابع آب و برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی در این زمینه شده است ولی این واقعیت تلخ را باید پذیرفت که در کشور به منابع خاک بهایی داده نشده است و با توجه به نقشی که خاک در نگهداری و نفوذپذیری آب دارد و پر شدن مخازن سدها و رسوب مواد در آبراهه‌ها بعلت فرسایش خاک، تا زمانی که به عملیات حفاظت خاک توجه نشود طرح‌های مدیریت منابع آبی نیز موفق نخواهند بود. 

بر همین اساس و باتوجه به اهمیت خاک، سازمان خواروبار و کشاورزی سازمان ملل متحد، فائو، روز پنجم دسامبر را بعنوان روز جهانی خاک اعلام کرده است و هر سال یکی از چالش‌هایی که منابع خاک با آن موجه هستند را بعنوان شعار این روز انتخاب می‌‌‌‌‌کند. شعار امسال روز جهانی خاک که مصادف با ۱۵ آذر است، خاک را زنده نگه داریم و تنوع زیستی آن را حفظ کنیم، می‌باشد. 

بسیاری از ما در زندگی روزمره، هنگامی که پا روی خاک می‌گذاریم اطلاع نداریم که تنوع زیستی شگفت‌انگیزی در زیر پاهای ما وجود دارد. خاک گنجینه‌ای از انواع ریزجانداران است که زندگی،کشاورزی و امنیت غذایی ما را حمایت می‌کنند. بدون خاک زنده، انسانی وجود نخواهد داشت زیرا در صورت از بین رفتن میکروارگانیسم‌های تجزیه‌کننده خاکزی، چرخه گردش عناصری مانند کربن، می‌ایستد و زندگی متوقف می‌شود. 

در یک قاشق از خاک میلیون‌ها میکروارگانیسم وجود دارد، بسیار بیشتر از تعداد کل انسان‌ها در روی زمین. این تنوع زیستی، خاک را سالم و حاصلخیز نگه می‌دارد. موجودات و ریزجانداران خاک مواد غذایی مورد نیاز گیاه را فراهم می‌آورند تا چرخه مواد غذایی حفظ شود. میکروب‌های خاکزی برای تولید دارو و آنتی‌بیوتیک بکار می‌روند. این میکروارگانیسم‌ها همچنین توانایی تجزیه و از بین بردن آلاینده‌ها را نیز دارند و می‌توانند کیفیت آب زیرزمینی را حفظ کنند. خاک سالم و باکیفیت مخزن بزرگی از کربن زمین است و می‌تواند در تنظیم کیفیت هوا و انتشار گازهای گلخانه‌ای از طریق ترسیب کربن نقش بنیادینی ایفا کند. 

برخی از عملیات کشاورزی غیراصولی و مخالف با مدیریت پایدار اراضی، آلودگی و کیفیت نامناسب آبیاری، تنوع زیستی خاک را تهدید می‌کنند. مبارزه با عوامل از بین برنده تنوع زیستی خاک، کلید امنیت غذایی در سطح جهان و رسیدن به برخی از اهداف توسعه پایدار است زیرا توسعه پایدار بدون خاک سالم امکان‌پذیر نیست. 

هزینه سرمایه‌گذاری در مدیریت پایدار منابع و حفاظت از خاک بسیارکمتر از اصلاح آن است ازطرفی بسیاری از خسارت‌های وارده نیز متاسفانه جبران ناپذیرند. بر همین اساس مدیریت جامع و علمی خاک و استفاده از پتانسیل دانشگاه‌ها و موسسات تحقیقاتی ضروری است.

یک دهه از تدوین قانون خاک که تا حد زیادی می‌تواند پاسخگوی مشکلات خاک باشد، می‌گذرد اما هنوز الزامات اجرایی این قانون که در سال ۱۳۹۸ تصویب شد، ابلاغ نشده است.

تخریب خاک از فقر آگاهی ناشی می شود و به فقر یک کشور می انجامد .خاک حاصلخیز از منابع استراتژیک کشور است و از دست دادن آن علاوه بر آثار و پیامدهای منفی زیست‌محیطیُ، امنیت و منافع ملی کشور را به خطر می‌اندازد. 

* کارشناس خاک
منبع: زیست بوم
نام:
ایمیل:
* نظر:
پربحث ترین عناوین