کد خبر: ۳۶۳۹۷
تاریخ انتشار: ۲۶ آبان ۱۳۹۸ - ۱۰:۲۸
مروری بر کتاب «خفقان‌گرفته» که می‌گوید آلودگی هوای جهانی مرگ‌بار اما بهبودپذیر است
در سرتاسر اروپا، آلودگی هوا بیش از ۱۵ برابر کشته‌های تصادفات رانندگی تلفات می‌دهد. خیلی از کسانی که در نتیجۀ آلودگی هوا نمی‌میرند، با اثراتش بر قلب، ریه‌ها و مغزشان دست‌وپنجه نرم می‌کنند. یافته‌های جدید این مسئله را با تجربیات جامعه‌ستیزی در جوانان مرتبط می‌داند.
نفس‌کشیدن در عصر آلودگی هوازیست بوم/کاسپار هندرسون*: آلودگی هوای محیط مثل سیگارکشیدن نیست که بتوان آن را به طور قطعی با نمونه‌های فردیِ ناتوانی یا مرگ نابهنگام مرتبط دانست، اما این آلودگی عوامل مخاطره‌آمیز را بسیار بالا می‌برد.

بث گاردینر در کتاب خفقان‌گرفته توضیح می‌دهد که آلودگی هوا هر سال جان حدود ۷ میلیون نفر را در سرتاسر جهان می‌گیرد. تحقیقات اخیر حاکی از این است که تعدادِ واقعی نزدیک به ۹ میلیون یا به‌عبارتی یک در هر ۹ مرگ است. رقم دقیق هر چه باشد، آلودگی هوا که در درجۀ اول اکسید نیتروژن و ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرومتر است، بیشتر از سیگارکشیدن مردم را می‌کشد. 

حتی میزان مرگ ناشی از آلودگی هوا از مجموع مرگ‌ها به دلیل ایدز، دیابت و تصادفات رانندگی بیشتر است. بالغ بر ۴۰درصد از آمریکایی‌ها و رقم حیرت‌آور ۹۵ درصد از مردم در سرتاسر دنیا، هر روز هوای آلوده را تنفس می‌کنند. مطالعۀ جدیدی می‌گوید انتظار می‌رود به همین خاطر، از عمر کودکان در جنوب آسیا، ۳۰ ماه و در جنوب صحرای آفریقا، ۲۴ ماه کم شود. آلودگی هوا متوسط امید به زندگی را در بریتانیا یک‌سال و نیم و در آلمان بیشتر از ۲ سال کاهش می‌دهد. 

در سرتاسر اروپا، آلودگی هوا بیش از ۱۵ برابر کشته‌های تصادفات رانندگی تلفات می‌دهد. خیلی از کسانی که در نتیجۀ آلودگی هوا نمی‌میرند، با اثراتش بر قلب، ریه‌ها و مغزشان دست‌وپنجه نرم می‌کنند. یافته‌های جدید این مسئله را با تجربیات جامعه‌ستیزی در جوانان مرتبط می‌داند.

گاردینر که روزنامه‌نگاری آمریکایی است و با همسر بریتانیایی و دختر خردسالش در لندن زندگی می‌کند، متوجه شد چقدر از «گرمای» دود موتورهای دیزلی در شهر محل سکونتش ناراحت است و آماده شد تا بفهمد در این باره چه کارهایی انجام شده است. او که گزارشگری باتجربه است، تحقیقش را در سطح جهانی انجام داد. گاردینر به هند، چین، آمریکا، مالاوی، لهستان و آلمان سفر کرد و در محلۀ خودش هم دست به تحقیق زد و با افرادی ملاقات کرد که از اثرات آلودگی هوا رنج می‌بردند. با محققان، قانون‌گذاران، پویشگران و بقیۀ کسانی صحبت کرد که طی سال‌ها و دهه‌ها تلاش کرده‌اند تا شرایط را بهبود ببخشند و گاهی موفق هم شده‌اند. همین‌طور سراغ کسانی رفت که معتقدند تلاش برای اینکه انتشار آلاینده‌ها تنظیم یا محدود شود، اغلب به درستی پیش نمی‌رود.

گاردینر می‌گوید: «نامرئی‌بودن ویژگی عجیب این بحران است». یک فعال محیط‌زیست در لس‌آنجلس هم این‌طور برایش تعریف ‌کرد: «می‌بینی که یک نفر در خیابان دارد می‌دود و هرگز فراموشش نمی‌کنی، اما اینکه هزاران نفر در اثر هوای کثیف می‌میرند هیچ‌وقت ناراحتت هم نمی‌کند». فقط با استفادۀ دقیق از تکنیک‌های آماری است که اثرات این هوای آلوده آشکار شده است. مطالعات مهمی مثل مطالعۀ سلامت کودکان در کالیفرنیا در سال ۲۰۰۴ دریافته‌اند کودکانی که آلوده‌ترین هواها را نفس می‌کشند، نزدیک به پنج برابر بیشتر احتمال دارد که ۲۰ درصد عملکرد ضعیف‌تر ریه را تجربه کنند و برای هر ۱۰۰ کودکی که در بدترین آلودگی‌ها بزرگ می‌شوند، حداقل شش مرتبه محتمل‌تر است که دچار مشکلات سلامتی مادام‌العمر شوند.
نفس‌کشیدن در عصر آلودگی هوا

گاردینر در قضاوت خود نکته‌سنج اما تند‌وتیز است. دغدغه‌اش جزئیات زندگی‌های واقعی و نیز ذرات ریز معلقی است که اغلب به این جزئیات صدمه می‌زنند. از این کتاب راهنمایی بهتر برای غیرمتخصصان و شهروندان دغدغه‌مند پیدا نمی‌شود. 

خفقان‌گرفته مخصوصاً شرح جالبی از قانون هوای پاک آمریکا در سال ۱۹۷۰ می‌دهد که همچنان یکی از قوانین زیست‌محیطی مهمی است که در کل دنیا تصویب شده است. این قانون، دلیلی کلیدی است که چرا خیلی از آمریکایی‌ها هوایی را تنفس می‌کنند که اگرچه اغلب کثیف و خطرناک ‌است، نسبت به گذشته خیلی کمتر آلوده به آلاینده‌هایی است که مستقیماً به سلامتی آسیب می‌رسانند و معمولاً تمیزتر از هوایی است که اکثر اروپایی‌ها نفس می‌کشند.

سرانۀ آزادسازی کربن دی‌اکسید آمریکایی‌ها بالاتر است، اما این آلاینده به طور مستقیم سمی نیست. ایدۀ محوری‌ای که باعث موفقیت چنین قانونی شد این بود که سلامت انسان باید بر سود‌ کمپانی‌ها مقدم باشد. از دیدگاه تاریخ معاصر این قضیه هم بسیار مهم است که در ابتدا، این قانون موافقتِ تقریباً همگانی هر دو حزب جمهوری‌خواه و دموکرات را داشت. البته عمر این توافق کوتاه بود. تلاش‌های دولت ترامپ برای اینکه کنترل آلودگی را نقش بر آب کند، فقط یک گوشه از جدالی است که عمری بیشتر از ده سال دارد.

گاردینر بعضی از گام‌های اشتباه بزرگ را نیز بررسی می‌کند که در میانشان، تغییر مسیر گستردۀ اروپا به سوی موتورهای دیزلی برای ماشین‌های شخصی در دهۀ‌۱۹۹۰ چشمگیر است. چنین اتفاقی بر اساس این باور افتاد که این کار انتشار کربن دی‌اکسید را کاهش می‌دهد که تا حد زیادی هم شکست خورد. به جایش، میلیون‌ها نفر در معرض میزان بالاتری نیتروژن دی‌اکسید قرار گرفتند که آلاینده‌ای خطرناک است.

کتاب خفقان‌گرفته با جزئیاتی شوکه‌کننده شرح می‌دهد که چطور فولکس‌واگن و سایر تولیدکنندگان برای مدت زیادی حقیقت را دربارۀ گازهای غیرقانونیِ تولیده‌شده توسط وسایل نقلیه‌شان پنهان کردند و قسر در رفتند. اما در بیشتر نقاط اروپا نباید فقط خودروسازان را به خاطر وضعیت وحشتناک هوا سرزنش کرد. 

گاردینر لندن را در نظر می‌گیرد و می‌نویسد: «دولت دیوید کامرون و بعد دولت ترزا می، به جای اینکه تلاش کنند مشکل را حل کنند، انرژی‌شان را صرف مقاومت در برابر دادخواست‌هایی کردند که خواستار یک استراتژی جدی در برابر آلودگی‌ها بودند و به دنبال الحاقیه‌هایی برای دستورات کیفیت هوای اتحادیۀ اروپا رفتند. بوریس جانسون زمانی که شهردار بود، طرح‌های پاکسازی متهورانه‌تر شهرداران پیش از خودش را به تأخیر انداخت و تضعیف کرد و حتی در نزدیکی مانیتورهایی که میزان آلودگی را نشان می‌دادند، بازدارنده‌های غبار اسپری می‌کرد تا ارقام به شکلی مصنوعی پایین بیایند.» با تمام این مسائل، دولت در ژانویه یک استراتژی هوای پاک جاه‌طلبانه را شروع کرد و صادق خان، شهردار فعلی بر معرفی منطقۀ انتشار فوق‌العاده پایین نظارت داشت.

اما گاردینر سوابق لندن را با برلین مقایسه می‌کند که در آنجا، دسترسی‌پذیری فزایندۀ جایگزین‌های جذاب، قابل استطاعت و از قبل آماده برای ماشین‌های سواری، بهبود قابل توجهی در تکمیل شبکۀ حمل‌ونقل، کیفیت زندگی و سلامت ایجاد کرده است.

در گزارشی پرشور از دهلی که شهری بسیار بزرگ است و احتمالاً آلوده‌ترین هوا را در جهان دارد، گاردینر نشان می‌دهد با اینکه در اوایل دهۀ اول قرن بیست‌ویکم، معرفی گاز طبیعی فشرده برای وسایل نقلیۀ موتوری با موفقیتی ابتدایی همراه شد، چطور بعد از آن مقامات هند مکرراً با آلودگی هوا گلاویز شدند و نتوانستند راه‌حلی برایش پیدا کنند تا امروز این مشکل به مرز بحران برسد. بعضی تدابیر بدون اینکه انتشار گازهای آلوده‌کننده را به شکل درخور توجهی کاهش بدهند، فقط در حق فقرا و آسیب‌پذیران ظلم کردند. هم‌زمان، نیروگاه‌هایی که سوختشان زغال است، تقریباً همچنان در حال کارند، بدون اینکه نظارتی بر انتشار آلاینده‌هایشان باشد.
نفس‌کشیدن در عصر آلودگی هوا
با وجود این بزرگترین منبع، آلودگی هوای خطرناک در بخش روستایی هند و در بخش‌های بزرگی از آفریقا، آتش‌های خانگی ساده‌ای هستند که مردم به پا می‌کنند تا رویش غذا بپزند. این آتش‌ها که با «زیست‌توده»هایی مثل چوب، بوته، علف و پِهِن گاو می‌سوزند، مسبب ۴ میلیون مرگ در سال هستند. زنان و دختران که بیشتر مسئول آشپزی هستند، به شکل نامتناسبی تحت تأثیر آن قرار می‌گیرند؛ این چیزی است که گاردینر شخصاً شاهدش بوده است. در مالاوی، سینه‌پهلو که اغلب ناشی از آتش پخت‌وپز است، بزرگ‌ترین قاتل کودکان زیر پنج سال به شمار می‌رود. خبر خوب این است که راهکارهای فنی مثل اجاق گازهای الکترومغناطیسی که با پنل‌های خورشیدی شارژ می‌شوند، ظاهراً بیش از پیش قابل استطاعت هستند.

معجزۀ اقتصادی چین به قیمت نوعی «آخرالزمان» محقق شده است و بسیاری از شهرهایش بیشتر سال را در هاله‌ای از مه‌دود سمی پوشیده شده‌اند. گزارش گاردینر از تلاش‌ها برای رفع این چالش‌ها، دو مثال هشداردهنده و الهامبخش در خود دارد. یکی از این هشدارها مربوط به پروندۀ چای جینگ است، روزنامه‌نگاری از تلویزیون مرکزی چین که مستندی دربارۀ این بحران ساخت. طی روز‌های انتشار آنلاین این مستند به نام «زیر گنبد»۱ در سال ۲۰۱۵، بیش از ۲۰۰ میلیون نفر آن را تماشا کردند که این تعداد بیننده حتی برای چین هم بسیار زیاد است. هیچ شکی نیست که دولت چین اهمیت مسائل مطرح‌شده در فیلم (که در یوتیوب با زیرنویس پیدا می‌شود) را تشخیص می‌داد، اما ظاهراً چای مرتکب اشتباهی نابخشودنی شد که این مستند را بدون تأیید رسمی ساخت. گاردینر تلاش می‌کند رد زنی را بگیرد که در هر کشور دیگری آدم مشهوری است، اما حالا بدون هیچ ردی ناپدید شده است. 

مثال الهام‌بخش این است که به لطف بعضی از فعالان محیط زیست مثل «ما جون»، داده‌ها دربارۀ میزان آلودگی هوا و آب در مکان‌های مهمی در چین، آزادانه به شکل آنلاین و بلادرنگ در دسترس هر فردی قرار دارد. هیچ چیزی مشابهی در جای دیگری وجود ندارد و در کشوری که دولت بیش از پیش از فناوری اطلاعات استفاده می‌کند تا شهروندانش را کنترل کند، ما سرسختانه امیدوار است. او به گاردینر می‌گوید: «لحظه‌ای که... به مردم حقیقت را می‌گویی، هیچ راه برگشتی نداری».

شدت آلودگی هوا در بخش‌هایی از چین نسبت به سال‌های قبل کمتر شده است، اما روندهای جهانی کنونی حکایت از آینده‌ای ناگوار دارند. به قول دیوید والاس ولز در کتاب اخیرش، زمین غیرقابل‌سکونت۲، تغییر اقلیم در این قرن ممکن است تعداد مرگ‌های نابهنگام ناشی از آلودگی هوا را به تنهایی، بیشتر از ۱۵ برابر افزایش بدهد. با این حال گاردینر محتاطانه خوشبین باقی می‌ماند. با سابقۀ قانون‌گذاری ارزش‌محور مثل قانون هوای پاک و بسیج برای نیو دیل سبز در آمریکا، تغییر جهت از این سوخت‌های فسیلی که بدن‌هایمان را مسموم و سیاره‌مان را ویران می‌کنند، امکان‌پذیر است. گاردینر نتیجه می‌گیرد: «اگرچه شاید تصورش دشوار باشد» دنیایی بهتر از این دنیایی که می‌شناسیم «در دسترسمان است.»

* کاسپار هندرسون (Caspar Henderson) نویسنده و روزنامه‌نگاری بریتانیایی است که عمدتاً دربارۀ محیط زیست می‌نویسد. کتاب موجودات نه‌چندان خیالی: یک گونه‌شناسی قرن بیست‌و‌یکمی (Barely Imagined Beings: A 21st Century Bestiary) از آثار اوست که برندۀ جوایز متعددی در روزنامه‌نگاری علم شده است.

• این مطلب را کاسپار هندرسون نوشته است و در تاریخ ۳ آوریل ۲۰۱۹ با عنوان «Choked by Beth Gardiner review – the toxic truth about the air we breathe» در وب‌سایت گاردین منتشر شده است. وب‌سایت ترجمان آن را در تاریخ ۲۱ آبان ۱۳۹۸ با عنوان «نفس‌کشیدن در عصر آلودگی هوا» و ترجمۀ میترا دانشور منتشر کرده است.
نام:
ایمیل:
* نظر:
پربحث ترین عناوین