کد خبر: ۳۶۰۹۹
تاریخ انتشار: ۰۸ مرداد ۱۳۹۷ - ۰۱:۰۸
نادیده گرفتن اصول حقوفق بین الملل محیط زیست و هرگونه آلودگی های فرامرزی موجب ایجاد مسئولیت های بین المللی دولت ها وفق حقوق بین الملل خواهد شد.
فرهاد قلی نژادزیست بوم/فرهاد قلی نژاد*: آلودگی هوای ناشی از آتش سوزی نیزارهای هوالعظیم در روزهای گذشته موجب انتشار آلاینده های هوا در قلمرو و داخل مرزهای ایران و بروز آلودگی هوا در برخی از شهرهای خوزستان بویژه غرب استان خوزستان ،شهرستان دشت آزادگان و مرکز استان شهرستان اهواز شده که منشا آلودگی های مذکور آتش سوزی نیزارهای تالاب هورالعظیم در کشور عراق اعلام گردیده است.

شایان ذکر است بخش قابل توجهی از مساحت تالاب هوالعظیم در کشور عراق واقع و بخشی از تلاب مذکور در ایران قرار دارد. و تالاب هورالعظیم یکی از اکوسیستم های مهم تالابی کشور ایران و خاورمیانه است که علاوه بر زیستگاه زیستمندان و حفظ تنوع زیستی ، در آب و هوای خاورمیانه بویژه کشورهای ایران و عراق نقش بسزایی دارد.

انتشار و سرایت انواع آلودگی ها با منشا خارجی از یک کشور به سایر کشورها دارای سابقه ای طولانی در جهان است. بطوریکه حوادث و بروز آلودگی های متعدد نشان از فرامرزی بودن موضوع آلاینده ها در بسیاری از موارد دارد.

بروز حوادثی همچون حادثه نیروگاه چرنوبیل در شوروی سابق ،یکی از معروفترین و بارزترین حوادث وبروز آلودگی های فرامرزی است . همچنین حوادث و قضایای معروفی نظیر قضیه استفاده از علف کش های هوایی توسط دولت کلمبیا در سال 2008 میلادی می توان اشاره که دولت اکوادور دادخواستی به طرفیت دولت کلمبیا مبنی بر نقض تعهدات بین المللی و ایجاد ضرر و زیان به مردم و محصولات کشاورزی ناشی از سم پاشی هوایی مطرح می نماید. و یا اینکه جمهوری نائورو دادخواستی را به طرفیت استرالیا مبنی بر نقض تعهدات مندرج در ماده 76 منشور ملل متحد مبنی بر ورود خسارت ناشی از معادن فسفات در سال 1993 مطرح نموده است. 

بروز حوادث مختلف و ایجاد منابع آلاینده محیط زیست و سرایت آلودگی ها اعم از آب ،خاک و هوا به خارج از مرزهای کشورها تداعی کننده فرامرزی بودن بسیاری از آلاینده ها و تاثیر آنها بر اکوسیستم های کشورهای مجاور و تاثیرات منطقه ای و بعضا تاثیرات بین المللی آلاینده هاست که در اصول فنی و علمی انتشار آلاینده ها و حرکت مولکول های هوا و ... اثبات گردیده که آلاینده ها و تاثیرات آنها محدود به مرزها و داخل قلمرو کشورها نمی گردد. 

بنابراین کشورها نمی توانند منابع آلاینده رافقط بر اساس حوزه تاثیرات داخلی سرزمین خود مدیریت نمایند بلکه باید در راستای مدیریت منابع آلاینده،  دامنه تاثیرات منطقه ای و بین المللی آن را مد نظر قرار دهند. زیرا در حقوق بین الملل محیط زیست در بسیاری از منابع حقوق بین الملل اعم از منابع الزام آور و منابع غیر الزام آور بر کنترل آلاینده های هر کشور و جلوگیری از تاثیرات آن بر سایر کشورها تاکید گردیده است. 

در منابع الزام آور حقوق بین الملل محیط زیست ، برخی از کنوانسیون ها و معاهدات بین المللی بر این موضوع تاکید و همچنین علاوه بر معاهدات بین المللی الزام آور ، برخی از منابع و اسناد بین المللی غیر الزام آور نظیر بیانیه ها ،دستور العمل ها نیز همانند بیانیه استکهلم (بیانیه کنفرانس انسان و محیط زیست ) ، بیانیه ریو ( بیانیه کنفرانس محیط زیست و توسعه)  نیز بر کنترل آلودگی های فرامرزی و همکاری جهانی در پیشگیری از تخریب و آلودگی محیط زیست تاکید نموده اند. علاوه بر آن در بسیاری از اصول و مفاهیم حقوق بین الملل محیط زیست به عنوان اصول پذیرفته شده نزد کشورها ، بر مساله آلودگی  های فرامرزی و ضرورت جلوگیری  و مهار آلاینده های مذکور ،همکاری و اطلاع رسانی های لازم تاکید نموده است. 

یکی از اصول مهم در این موضوع اصل حاکمیت  است . که در آن به استفاده های معقول و منطقی از سرزمین توسط دولت ها و کشورها تاکید شده و اصل مذکور اشاره به آن دارد که هر گونه استفاده از سرزمین که موجب ضرر و زیان و ورود خسارت به سرزمین های کشورهای دیگر گردد مجاز نمی باشد. و کشورها باید از سرزمین تحت تصدی و حاکمیت خود به نحوی استفاده نمایند که موجب خسارت هایی همچون آلودگی ها در سایر کشورها نگردد.

در کنار اصل مهم حاکمیت در حقوق بین المللی محیط زیست ، اصل همکاری ، به عنوان یکی از اصول مهم بین المللی در راستای جلوگیری از انتشار آلاینده های فرامرزی نظیر آلودگی هوا در راستای مهار آلاینده ها بسیار مهم و مطابق اصل اطلاع رسانی ،کشورها باید همدیگر را در هنگام بروز آلاینده ها و هرگونه خطر احتمالی محیط زیست در جهت اتخاذ تدابیر لازم آگاه نموده و همه اقدامات اعم از پیشگیری از ورود خسارت وفق اصل حاکمیت، را بعمل آورده و کشورها وفق اصل حفاظت محیط زیست در راستای حفاظت از محیط زیست جهانی در جلوگیری و مهار آلودگی ها با هم همکاری نموده و همکاری های خود را در سطوح مختلف اعم از همکاری های علمی ، فنی و تجهیزاتی  در هنگام بروز آلودگی های خواسته یا ناخواسته گسترش دهند. یا در شرایط اضطراری ( فورس ماژور ) ، مطابق اصل همکاری واصل کمک در شرایط اضطراری ، مساعدت ها و کمک های فنی ، مالی ،تجهیزاتی و .. را در راستای مهار و کنترل آلودگی فرامرزی به طور ویژه بکار گیرند. و در پایان هر کشوری که موجب آلودگی محیط زیست فرامرزی در سایر کشورها گردیده وفق اصل پرداخت آلوده ساز ، هزینه های جبران خسارات ناشی از آلودگی ها را پرداخته و در جهت جبران خسارات اقدام نماید. 

نادیده گرفتن اصول حقوفق بین الملل محیط زیست و هرگونه آلودگی های فرامرزی موجب ایجاد مسئولیت های بین المللی دولت ها وفق حقوق بین الملل خواهد شد. 

در ایجاد آلودگی هوا ناشی از فعالیت ها ( اعم از فعل و ترک فعل ) ، توسط کشورهای همسایه ایران بویژه در موضوع آلودگی ریزگردها  از کانون های خارجی وفق اصول حقوق بین الملل محیط زیست و سایر منابع حقوق بین الملل محیط زیست و ابزارهای آن ، مسئولیت دولت ها قابل پیگیری در سطح بین المللی است.

 علاوه بر آن موضوع آلودگی هوا ناشی از آتش سوزی تالاب هورالعظیم به عنوان یک تالاب مهم ،وفق اصول حقوق بین الملل محیط زیست باید  بر اساس اصول و منابع قابل استناد بین المللی و منطقه ای و تاثیران آن بر ایران و سایر کشورها بررسی و مسئولیت دولت ها بویژه دولت مبدا و منشا آلودگی هوا و یا تخریب اکوسیستم تالابی تعیین و همکاری های لازم در خصوص مهار سریع آتش سوزی و تخریب اکوسیستم تالابی مذکور بعمل آمده و کشورهای منطقه خاورمیانه با همکاری های فنی ، علمی و انتقال تکنولوژی از بروز حادثه مشابه وفق اصل پیشگیری ،جلوگیری نمایند . و در هنگام بروز حادثه قبل از ورود آلاینده ها به مرزهای کشورهای همسایه ، کشور مبدا آلودگی (ایران و عراق) ، اطلاع رسانی لازم را به سایر کشورها در جهت اتخاذ تدابیر لازم بعمل آورند. و مطابق کنوانسیون رامسر و همچنین کنوانسیون تنوع زیستی در راستای تحقق اصل حفاظت محیط زیست در جهت حفاظت از تالاب هورالعظیم اقدامات مدیریتی لازم و اصولی را مبذول نمایند.

همکاری بین المللی در راستای حفاظت از تالاب مذکور و جلوگیری از تخریب و آلودگی آن ( همانند آتش سوزی و ایجاد آلودگی هوا ) و  ایجاد ریزگردها ناشی از تخریب تالاب ، ابتدا طرفین  ( ایران و عراق ) باید تعاملات منطقه ای خود را در راستای حفاظت از محیط زیست مشترک با انعقاد تفاهم نامه های منطقه ای و یا دوجانبه به عنوان اسناد بین المللی غیر الزام آور ( حقوق نرم ) گسترش داده و در جهت اجرای برنامه اصولی مدیریت تالاب هورالعظیم با هم همکاری نمایند.

سپس پس از گسترش تعاملات منطقه ای و دوجانبه با درک اهمیت تالاب مذکور در حیات محیط زیست خاورمیانه و جلوگیری از شکل گیری سایر بحران های منطقه ای ، زمینه انعقاد معاهده بین المللی دو جانبه یا چند جانبه به عنوان سند بین المللی الزام آور ( حقوق سخت ) فراهم گردیده تا در این اسناد، مسئولیت های کشورهای خاورمیانه در حیات تالاب و جلوگیری از تخریب و نابودی آن مشخص گردد و با مدیریت اصولی تالاب مذکور و ایجاد مسئولیت های بین المللی بتوان در جهت حفاظت از تنوع زیستی تالاب هورالعظیم بویژه تامین حق آبه آن  تلاش نمود . در شکل گیری رژیم حقوقی تالاب هورالعظیم ،کمک و مساعدت از سازمان های تسهیل کننده محیط زیستی بین المللی نظیر UNEP  بسیار مفید خواهد بود.

* دانشجوی دکتری حقوق محیط زیست
منبع: زیست بوم
نام:
ایمیل:
* نظر:
پربحث ترین عناوین